မြစ်ဝကျွန်း‌ပေါ်အရပ်မှာ ရေရှားနေပြီလား

တာပလု

မြစ်ဝကျွန်းပေါ်အရပ်ဟာ ရေတွေဘောင်းလံ၊ ဘောင်းလျှံရှိတဲ့အရပ်၊ ရေလမ်းခရီးကိုပဲ အားထားရတဲ့အရပ်၊ ရေဆိုတာ အိမ်အောက်ဆင်းလိုက်တာနဲ့ ရေချိုရနိုင်တဲ့ အရပ်ဒေသတခု ဖြစ်ပါတယ်။ လှေမရှိရင် တအိမ်နဲ့ တအိမ် ကူးလူးသွားလာဖို့ အဆင်မပြေပါဘူး။

ရွာ သာရေး၊ နာရေး ကိစ္စရပ်တွေနဲ့ ကလေးတွေ ကျောင်းသွားဖို့အတွက်ပါ လှေ၊ စက်လှေတွေကို အဓိကအားထား အသုံးပြုကြတာပါ။ ကုန်းလမ်းခရီးမှာ  စက်တပ်ယာဉ်တွေဖြစ်တဲ့ ဆိုင်ကယ်၊ ကားတွေ အသုံးပြုကြရသလို ဖြစ်ပါတယ်။ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသမှာတော့ လှေ၊ စက်လှေမှမရှိရင် ခြေထောင့်ပြတ်သလိုပါပဲလို့ ပြောယူရတဲ့ အထိပါပဲ။ ခြေတံရှည်အိမ်တွေဟာ ရေမြုပ်ရာအရပ်က လူနေအိမ်တွေရဲ့ အမှတ်အသားတွေ ဖြစ်ပါတယ်။

ရေနဲ့ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်၊ ရေနဲ့ ဧရာဝတီတိုင်းဆိုတာ ခွဲခြားထားလို့ မရပါဘူး။ ရေချိုရနိုင်တဲ့နေရာတွေ ထုနဲ့ဒေးရှိခဲ့တယ်လို့ ပြောလို့ရပါတယ်။ အခုတော့ အခြေအနေတွေက ပြောင်းပြန်ဖြစ်သွားပါပြီ။ ကိုယ့်အိမ်အောက်ကရေဟာ သောက်သုံးရန် မသင့်တဲ့ရေ ဖြစ်နေမလား။ ကိုယ့်လယ်စိုက်ခင်းထဲက ရေဟာ အဆိပ်သင့်နေတဲ့ ရေလား။ ကိုယ်သောက်နေတဲ့ရေဟာ ခဲဆိပ်သင့်နေတဲ့ ရေအမျိုးအစား ဖြစ်နေသလားဆိုတာ သံသယထားရတော့မယ့် အချိန်ကို ဆိုက်ရောက်လို့လာပါပြီ။

ရေပြင်ပေါ်မှာ အခြေတည်ထားတဲ့ အရပ်ဒေသဟာ ရေရှားလာတဲ့ အရပ်ဒေသတခု ဖြစ်လာနေပြီလားဆိုတာ တွက်ဆစရာတွေ မြောက်များစွာ ရှိလာပါတယ်။ ရေချိုပေါတဲ့အရပ်မှာ သောက်သုံးဖို့ ရေရှားလာတာဟာလည်း ရေရှားခြင်းတမျိုးလို့ သတ်မှတ်လို့ ရနိုင်မှာပါ။

မကြာသေးတဲ့ ကာလအပိုင်းအခြားမှာ မြန်မာနိုင်ငံက အရပ်ဒေသ တော်တော်များများမှာ ရေမှာ အာဆင်းနစ်ဓာတ်တမျိုး ပါဝင်နေတာကို စစ်တမ်းတွေ၊ သတင်းတွေမှာ အကျယ်တဝင့် ဖော်ပြလာကြပါတယ်။ ပညာရှင်တချို့ကတော့ ဒီအကြောင်းကို ထုတ်ပြောဖို့ ဝန်လေးနေကြတာကို ကြားသိခဲ့ရပါတယ်။

မြန်မာနိုင်ငံကနေ ပြည်ပနိုင်ငံတခုမှာ ကျန်းမာရေးအတွက် သွားရောက်ဆေးကုသမှု ခံယူနေသူ ရေပညာရှင်တယောက်နဲ့ ဆက်သွယ်မေးမြန်းခွင့် ရခဲ့ပါတယ်။ သူနဲ့ ဆက်သွယ်မေးမြန်းချိန်ဟာ ဆေးရုံပေါ်မှာ ဆေးကုသမှု ခံယူနေချိန် ဖြစ်တယ်လို့ ကြားခံမိတ်ဆက်ပေးသူက ပြောပါတယ်။

“ဧရာဝတီတိုင်းမှာ အာဆင်းနစ်ကိုတွေ့တာ ၁၉၉၂ ခုနှစ်လောက်က စတွေ့တာ။ အဲ့ဒီအချိန်ထဲက တွေ့တာ။ အဲ့ဒီတုန်းက နည်းသေးတယ်”လို့ ရေအကြောင်း သုတေသနပညာရှင်က အစချီပြီး ပြောပါတယ်။

အဲ့ဒီအချိန်ကာလက ယူနီဆက်နဲ့ ကျေးရွာရေရရှိရေးအဖွဲ့ကနေ ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ချက်အနေနဲ့ မြေပြင်ကွင်းဆင်း ဆောင်ရွက်ချက်တွေကို ရေပညာရှင်က ပြန်ပြောင်းပြောပြနေတာပါ။

“အဲ့ဒီတုန်းက ရွာတရွာမှာ တွင်းလေးငါးဆယ်လောက်စစ်တာ။ ကုလသမဂ္ဂအထောက်အပံ့နဲ့ တွင်းတွေ အလကားတူးပေးတယ်။ တွင်းတိမ်လို့ ခေါ်တယ်။ တွင်းနက် မဟုတ်ဘူးပေါ့ဗျာ။ လက်နှိပ်တုန်ကင် တူးလို့ရနိုင်တဲ့ တွင်းတွေ” လို့ ပြောပါတယ်။

အဲ့ဒီအချိန်က တွင်းတိမ်တွေဆို‌တာက ရေစိမ့်ဝင်နိုင်တဲ့ မြေလွှာမှာပဲ ရှိနေတဲ့အတွက် ရေနဲ့အတူ တခြားသော မြေလွှာကနေ စိမ့်ဝင်နိုင်တဲ့အရာတွေ ရှိနေနိုင်တာဖြစ်တယ်လို့ သူက ရှင်းပြပါတယ်။ သူတွက်ပြတဲ့ တွင်းတိမ်တွေဆိုတာ အနက်ပေ ၁၀၀၊ ၁၅၀၊ ၂၀၀ တွေလို့ ဆိုပါတယ်။

စာရေးသူနေတဲ့ ပန်းတနော်မြို့နယ်မှာတော့ အဲ့ဒီကာလမှာ ပေ ၂၀၊ ၂၅ ပေလောက်နဲ့ ရေထွက်တဲ့တွင်းတွေကို ရွာတွေမှာ အသုံးပြုကြသူတွေ များတဲ့အကြောင်း ပြောပြတော့ သူက အခုလို မှတ်ချက်ပေးပါတယ်။

“ခင်ဗျားတို့ ခပ်ငယ်ငယ်က တွင်းတွေ အဲ့လောက်နဲ့ရတာ နေမယ်။ အခုတော့ အဲ့လောက်တွင်းအနက်ပေနဲ့ ရေမထွက်နိုင်တော့ဘူး” လို့ မှတ်ချက်ပေးပါတယ်။

စာရေးသူကို ရေအကြောင်းပြောတဲ့ပညာရှင်က မေးခွန်းထုတ်ပါတယ်။ အာဆင်းနစ်အကြောင်း ဘယ်တုန်းက စသိလဲ‌ဆိုတာပါ။ ဧရာဝတီတိုင်း၊ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသခံတယောက်ကို အခုလို မေးခွန်းထုတ်တာ ပညာရှင်တယောက်အနေနဲ့ တခုခု ချိန်ဆချင်တာလဲ ပါမှာပါ။

၁၉၉၀ ခုနှစ်ဖွား တယောက်အနေနဲ့  ၂၀၁၂ ခုနှစ် သတင်းလောကထဲ ရောက်တော့မှ ဧရာဝတီတိုင်းမှာ သောက်သုံးရေတွေထဲ အားဆင်းနစ်တွေ ပါနေတဲ့အကြောင်း ဖတ်မိ၊ သိမိလိုက်ပါတယ်။ ဆယ်စုနှစ်တခုကျော်ကာလမှာမှ ကိုယ်နေတဲ့‌မြို့နယ်မှာ ရေမှာ အာဆင်းနစ်ပါနေတဲ့အကြောင်း သိခဲ့ရတာကို ပြောပြလိုက်ပါတယ်။

အဲ့ဒီသတင်းက “ဧရာဝတီတိုင်း၊ ကျောင်းကုန်းမြို့နယ်မှာ သောက်သုံးရေတွေမှာ အာဆင်းနစ်ဓာတ်တမျိုး ပါနေတယ်” ဆိုတဲ့ သတင်းကို အလုပ်သင်သတင်းထောက် စဖြစ်တဲ့ကာလမှာ ဖတ်မှတ်မိတာကို အခုချိန်ထိ သတိရနေတုန်းပဲလို့ ပြောပြလိုက်ပါတယ်။

“အဲ့ဒီတုန်းက တွင်းတိမ်တဲ့နေရာတွေမှာပဲ ရေတွေကို စစ်လို့တွေ့တာ။ အခုကျတော့ အာဆင်းနစ်တွေ့တဲ့ source က နှစ်ခုဖြစ်သွားပြီ” လို့ သူက ထပ်ရှင်းပြချင်တဲ့ နောက်ထပ် အကြောင်းအရာတခုကို ဦးတည်လိုက်ပါတယ်။

“လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးမှာ ဓာတ်မြေဩဇာတွေ၊ ဖော့စဖောရပ် (Phosphorus) တွေ အသုံးများလာတယ်။ အဲ့ဒီကနေ သွန်တဲ့ရေတွေဟာ ဖိသိပ်လှောင်ထားတဲ့ မြေအောက်လွှာပေါ့ဗျာ။ အပေါ်ယံအလွှာတွေထဲမှာ မိုးရွာလိုက် ခြောက်လိုက်နဲ့ နှစ်ကာလကြာလာတော့ စိမ့်စိမ့်ဝင်သွားတယ်” လို့ အာဆင်းနစ် ဖြစ်စေနိုင်တဲ့ အကြောင်းရင်းတွေထဲက တခုကို ရှင်းပြပါတယ်။

နောက်ထပ် တွေ့ရတဲ့ အာဆင်းနစ်ဖြစ်စေတဲ့ အရင်းအမြစ် တမျိုးကတော့ ပဲခူးရိုးမတကြောက မြေကြီးထဲစိမ့်ဝင်ပြီး ပျော်ဝင်နေတဲ့ ကျောက်လွှာတွေကနေ တွေ့ရှိလာတာ ဖြစ်တယ်လို့ သူက ပြောပါတယ်။ သူပြောပြတဲ့ အချက်တွေထဲမှာ ပညာရပ် အခေါ်အဝေါ်တွေနဲ့ ကျောက်သားတွေရဲ့ ဖိအား၊ အရည်ပျော်စိမ့်ဝင်ရာကနေ စီးဆင်းလာတဲ့ ရေတွေထဲမှာ ဖြစ်ပွားနေတဲ့ ဖြစ်စဉ်တွေ ရှိနေတာ ဖြစ်တယ်လို့ ပြောပါတယ်။

တောင်တန်း‌တွေမှာ အခုလို သဘာဝအလျှောက် ဖြစ်ပေါ်စေတဲ့ အရာကိုတော့ ဘယ်သူကမှ သတိထားမိမှာ မဟုတ်ဘူးလို့ သူက ဆိုပါတယ်။ ခေတ်ကာလ အခြေအနေအရ ဒီလိုကိစ္စကို ထုတ်ပြောဖို့ သင့် မသင့်ဆိုတာလဲ ချိန်ဆနေရတယ်လို့ သူက ဆက်ပြီး ရှင်းပြပါတယ်။

ဗြိတိန်နိုင်ငံ Portsmouth တက္ကသိုလ်ရဲ့ လေ့လာမှုအရ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသမှာ ရေတွင်းပေါင်း ၁၂၄,၀၀၀ နီးပါးကို စစ်ဆေးခဲ့ရာမှာ အာဆင်းနစ် (Arsenic) ပမာဏ ၇၁ ရာခိုင်နှုန်းခန့် တွေ့ရှိရပြီး ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ (WHO) ရဲ့ စံနှုန်းထက် ကျော်လွန်နေတယ်လို့ ဆိုပါထားတယ်။

University of Portsmouth ရဲ့ သုတေသနပညာရှင်တွေ ဦးဆောင်ပြီး ၂၀၂၃ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းနဲ့ ၂၀၂၄ ခုနှစ် အစောပိုင်းမှာ ထွက်ပေါ်ခဲ့တဲ့ လေ့လာမှုရလဒ်တွေ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီလေ့လာမှုဟာ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသက သောက်သုံးရေတွင်းတွေမှာ အဆိပ်သင့်စေနိုင်တဲ့ အာဆင်းနစ် (Arsenic) ပါဝင်မှုနှုန်း မြင့်မားနေတာကို ထောက်ပြထားတာဖြစ်ပြီး ဒေသခံတွေရဲ့ ကျန်းမာရေးအတွက် တကယ့်ကို စိုးရိမ်စရာ အခြေအနေတခုလည်း ဖြစ်ပါတယ်။

အာဆင်းနစ်ဓာတ်ကို ရေရှည်သောက်သုံးမိရင် အရေပြားရောဂါ၊ ကင်ဆာ၊ အဆုတ်၊ ဆီးအိမ်၊ ကျောက်ကပ်နဲ့ နှလုံးရောဂါတွေ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ရှိတယ်လို့ သုံးသပ်ထားပါတယ်။

ဧရာဝတီတိုင်းထဲက ကျုံပျော်၊ ကျောင်းကုန်း၊ သာပေါင်း၊ ပန်းတနော်၊ ဟင်္သာတနဲ့ ဇလွန်မြို့နယ်တွေဟာ အာဆင်းနစ် အန္တရာယ်အရှိဆုံး နယ်မြေတွေဖြစ်တယ်လို့ ထောက်ပြထားပါတယ်။

University of Portsmouth နဲ့ တခြားသော နိုင်ငံတကာ သုတေသနတွေအရ အာဆင်းနစ် (Arsenic) အန္တရာယ် အရှိဆုံး Hotspots နယ်မြေတွေအဖြစ် သတ်မှတ်ခံထားရတဲ့ နေရာလဲ ရှိပါသေးတယ်။

အထူးသဖြင့် ကျုံပျော်မြို့နယ်နဲ့ ကျောင်းကုန်းမြို့နယ်တွေဟာ ရေနဲ့ပတ်သက်တဲ့ သုတေသနစာတမ်းတွေမှာ အာဆင်းနစ်ပမာဏ အမြင့်မားဆုံး တွေ့ရှိရတဲ့ နေရာတွေအဖြစ် အမြဲတမ်း ပါဝင်လေ့ရှိတဲ့ နေရာတွေ ဖြစ်နေပါတယ်။

အာဆင်းနစ်ဟာ အနံ့မရှိ၊ အရသာမရှိတာကြောင့် သာမန်မျက်စိနဲ့ ကြည့်ရုံနဲ့ မသိနိုင်ပါဘူး။ ဒီမြို့နယ်တွေမှာ နေထိုင်သူတွေအနေနဲ့ မိမိတို့ သောက်သုံးနေတဲ့ ရေတွင်းတွေကို စနစ်တကျ စမ်းသပ်စစ်ဆေးဖို့ လိုအပ်တယ်လို့ ရေပညာရှင်က မှတ်ချက်ပေးထားပါတယ်။